HỌC NGHỀ QUA THỰC TẬP SƯ PHẠM Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

Do vậy, cơ hội liên kết, tích hợp và vận dụng kiến thức học được từ các môn học vào trong bối cảnh sinh động ở thực tiễn nhà trường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc học nghề của sinh viên. Bài viết này đặt trọng tâm vào phân tích việc học nghề của sinh viên trong thực tập sư phạm (TTSP) ở trường phổ thông bời vì đây là giai đoạn sinh viên học nghề thông qua tập thực hiện và trải nghiệm các hoạt động nghề trong môi trường thực. Hiểu được học nghề của sinh viên trong TTSP sẽ góp phần tìm giải pháp cho chất lượng đầu ra của ĐTGV.

1.Thực tập sư phạm trong chương trình đào tạo giáo viên

Trong chương trình khung được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành theo thông tư số 28/2006/QĐ-BGDĐT ra ngày 28 tháng 6 năm 2006 cho khối ngành Sư phạm trình độ đại học, TTSP là một hợp phần, chiếm 10 đơn vị học trình (trong tổng số 210 đơn vị học trình, chưa kể đến 165 tiết giáo dục quốc phòng và giáo dục thể chất) và nó được xác định là ‘một khâu bắt buộc trong quy trình đào tạo giáo viên…’; ‘Kết quả TTSP là một trong các điều kiện để xét công nhận sinh viên tốt nghiệp…’ (Quy chế thực tập sư phạm ĐHSP Hà Nội, ĐHSP Hà Nội 2, ĐH ngoại Ngữ- ĐHQG Hà Nội). Điều đó khẳng định TTSP là một bộ phận thiết yếu trong chương trình ĐTGV.

Mục đích của TTSP đã được chỉ ra cụ thể: “giúp sinh viên tìm hiểu thực tế giáo dục, nắm vững các chức năng, nhiệm vụ của người giáo viên để từ đó hình thành ý thức và tình cảm nghề nghiệp; tạo điều kiện cho sinh viên vận dụng kiến thức đã học vào thực tế giáo dục, giảng dạy qua đó rèn luyện, hình thành các kĩ năng nghiệp vụ sư phạm’ (2010, Bộ Giáo dục – Đào tạo, ĐHSP Hà Nội- Điều 2). Như vậy, mục đích của TTSP là để phát triển nhận thức, kĩ năng và thái độ nghề nghiệp thông qua tiếp xúc và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

TTSP được coi là ‘hình thức tổ chức đưa sinh viên xuống các trường thực tập để tập làm các công việc của một giáo viên… ’ và sinh viên có hai nhiệm vụ thực tập giảng dạy và thực tập giáo dục (Điều 12, 13 – tài liệu đã dẫn). (Sinh viên trường ĐHSP Hà Nội 2 còn có nhiệm vụ nghiên cứu khoa học). Như vậy, TTSP thực chất là giai đoạn sinh viên học nghề tại hiện trường. Điều đó nhấn mạnh rằng TTSP là quá trình sinh viên làm các việc như giáo viên để qua đó học nghề, hay nói cách khác sinh viên học nghề trong và qua hành động dạy học – giáo dục ở nhà trường.

2.Đặc điểm học nghề của sinh viên trong thực tập sư phạm

Phân tích trên đây cho thấy trong TTSP sinh viên học nghề qua hành động thực tiễn. Điều cần nhấn mạnh là học qua việc thực hành, tập làm những công việc thực không có nghĩa là chỉ thực hành, làm nhiều lần để có kỹ năng, kỹ xảo vì nghề dạy học đòi hỏi những năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong những tình huống đa dạng. Nói cách khác, việc thực hành các công việc của người giáo viên trong TTSP vừa là để sinh viên tập làm, vừa là để sinh viên học nghề qua các việc làm đó. Chúng ta sẽ phân tích kĩ hơn về những đặc điểm của việc học trong TTSP của sinh viên:

(1) Nhiệm vụ học tập

Hai nhiệm vụ thực tập giảng dạy và thực tập giáo dục của sinh viên trong TTSP được xác định như bài tập thực hành tổng hợp để họ vận dụng các kiến thức, kĩ năng đã học vào hoàn cảnh thực. Các nhiệm vụ này là sự hoà quyện, gắn bó khăng khít giữa kiến thức và kĩ năng chuyên ngành với kiến thức, kĩ năng nghiệp vụ sư phạm; giữa giảng dạy với giáo dục trong một bối cảnh lớp học cụ thể về học sinh, điều kiện cơ sở vật chất thực tế; giữa tập làm và học từ làm… Nói tóm lại, nhiệm vụ thực tập của sinh viên có tính phức hợp, đòi hỏi năng lực tích hợp, linh hoạt để giải quyết những loại tình huống cơ bản nảy sinh trong nhà trường một cách sư phạm. Hơn nữa, đây là nhiệm vụ học tập nghề, tức là để chủ thể hình thành năng lực và thái độ với nghề, tức là hình thành những mô hình hành động nghề (tạo ra cấu trúc tâm lí bên trong, giá trị và vốn kinh nghiệm). Vì thế, kết quả của nhiệm vụ học nghề vượt xa hơn các tiết dạy hay hoạt động được đánh giá đạt yêu cầu. Với tính chất ‘học qua làm’ như vậy sẽ là rất hiệu quả nếu người học biết cách học qua làm và biết suy ngẫm về những hành động, trải nghiệm của bản thân qua các loại công việc thực hiện.

(2) Môi trường học nghề

Trong TTSP, sinh viên thực hiện các nhiệm vụ thực tập trong môi trường lớp học tự nhiên, vốn có ở nhà trường dưới sự giúp đỡ và giám sát của giáo viên phổ thông (GVPT). Như vậy, việc học nghề của sinh viên ở trường thực tập diễn ra trong môi trường có nhiều thành phần: GVPT, học sinh, SVTT (với cả tư  cách cá nhân và tư cách nhóm) và cha mẹ học sinh, cộng đồng địa phương của nhà trường. Mỗi thành phần đều có quan hệ với nhau và có ảnh hưởng nhất định đến việc học nghề của sinh viên, đặc biệt là các mối quan hệ giữa những người đồng nghiệp (giữa GVPT và SVTT; giữa các SVTT với nhau).

Phân tích tiến trình hoạt động dạy và hoạt động học với các nội dung, kiến thức trong mỗi bài học là tâm điểm của tương tác giữa các thành viên trong quá trình triển khai thực hiện nhiệm vụ thực tập. Sự tương tác này đồng thời mang lại kết quả ở 3 yếu tố : (1) học tập ở học sinh (việc tiếp thu những kiến thức và kĩ năng trong bài học cụ thể); (2) học nghề ở SVTT; (3) phát triển kinh nghiệm, kĩ năng nghề của GVPT và những thành phần tham gia. Điều này phản ánh tính đa chiều của việc học nghề ở thực địa. Điều đó cho thấy học nghề của sinh viên trong TTSP sẽ phụ thuộc vào văn hoá học tập nghề nghiệp của nhà trường thực tập.

(3) Sự tham gia của giáo viên phổ thông

Trong TTSP sinh viên thực tập giảng dạy – giáo dục tại hiện trường dưới sự hướng dẫn của GVPT (được lựa chọn từ những người có kinh nghiệm dạy học và thường có thành tích cao trong nhà trường) thông qua việc chỉ dẫn, góp ý, phản biện, … cho các công việc cụ thể như soạn giáo án, lên lớp, đánh giá học sinh … Làm việc cùng GVPT khi phân tích nội dung, lựa chọn phương pháp dạy học,… sinh viên biết được cái gì cần được quan tâm khi thiết kế kế hoạch bài học, khi lên lớp; cách xử lý với nội dung chính – phụ, thời gian; cách dự phòng cho những tình huống có thể xảy ra …Như vậy, GVPT là người hướng dẫn hành động cho sinh viên trong TTSP. Điều đó chỉ ra rằng kinh nghiệm và năng lực phân tích tiến triển bài học của GVPT sẽ là nền tảng chủ yếu để sinh viên học kĩ năng nghề trong TTSP.

(4) Phương thức học nghề

Học tập của sinh viên ở giai đoạn TTSP được đặc trưng bởi tính thực tiễn. Những sự kiện, tình huống và kinh nghiệm diễn ra tại trường, lớp học có giá trị thiết thực cho việc học nghề của sinh viên. Nhìn chung, trong TTSP sinh viên học nghề qua 3 phương thức chính sau:

v. Học qua quan sát, dự giờ các tiết học

Trong TTSP sinh viên có cơ hội dự giờ các tiết dạy minh hoạ của GVPT, các buổi tập giảng, dạy thực tập của các sinh viên khác … qua đó được tiếp xúc với rất nhiều sự kiện, tình huống trên các mặt, các góc độ của cuộc sống nhà trường. Đặc biệt, việc dự các tiết dạy của giáo viên có kinh nghiệm sẽ giúp sinh viên học cách xử lý không chỉ với nội dung bài mà với các tình huống khác nhau trong dạy học. Tuy nhiên, chất lượng học qua quan sát sẽ phụ thuộc vào khả năng quan sát và phân tích những điều quan sát được của chính mỗi sinh viên: quan sát cái gì? Quan sát thế nào? cách nào để ghi lại được những điều quan sát? Lí giải những điều quan sát được thế nào? Bài học nào rút ra từ những điều quan sát đó… thì việc học của họ mới có hiệu quả.

v.Học từ việc thực hiện, trải nghiệm của bản thân

Trong TTSP việc học tập của sinh viên gắn liền với việc thực hiện các công việc hàng ngày của giáo viên ở nhà trường cả việc quản lý học sinh truy bài, xếp hàng vào lớp, mặc đồng phục, … và cả những công việc chuyên môn (họp hội đồng nhà trường, sinh hoạt tổ chuyên môn, dự giờ, soạn giáo án, lên lớp, chấm bài của học sinh,..) một cách có suy nghĩ, phê phán. Điều giúp sinh viên thu hoạch được một số kĩ năng và kinh nghiệm thực tế, làm họ tự tin hơn. Như vậy, TTSP là cơ hội để sinh viên học, trải nghiệm cảm xúc và tư duy về tư duy trong hoạt động nghề (suy ngẫm về hành động, phương pháp hành động của người khác, của bản thân và tác động của chúng). Nói cách khác, học nghề ở TTSP là việc học các kĩ năng tổng hợp, đòi hỏi trình độ tư duy cao. Điều đó hàm ý rằng, TTSP chỉ thực sự có hiệu quả  nếu sinh viên thực hiện các nhiệm vụ thực tập một cách toàn diện và sâu sắc.

v.Học qua phân tích bài học

Trong TTSP sinh viên có nhiều cơ hội để trao đổi và học tập phương pháp làm việc, hành động từ GVPT qua những góp ý về kế hoạch, nhận xét khi giảng thử, họp rút kinh nghiệm tiết dạy.  GVPT là người hướng dẫn để sinh viên hiểu mục tiêu bài, nội dung kiến thức trình bày trong SGK, cách thiết kế mô hình cấu trúc hoạt động của giáo viên – học sinh trong giờ học (chuẩn bị giáo án), cách triển khai thực hiện thiết kế và rút kinh nghiệm về diễn biến bài học (những vấn đề thay đổi, nảy sinh, nguyên nhân và hiệu quả,…). Cuối cùng, sinh viên rút ra mô hình hành động, thao tác trong hoạt động nghề). Như vậy, quá trình phân tích bài học là đối tượng, nội dung chính của tương tác giữa GVPT và SVTT.

Tóm lại, TTSP là một hình thức học nghề đặc thù của  sinh viên sư phạm thông qua thực hiện các nhiệm vụ giảng dạy- giáo dục có tính tổng hợp tại trường phổ thông (cơ sở giáo dục) dưới sự hướng dẫn của giáo viên có kinh nghiệm. Điều đó để nhấn mạnh đến phương thức học nghề qua quan sát, qua phân tích và trải nghiệm các hành động, cảm xúc và tư duy trong các hoạt động nghề. Vì thế, nâng cao chất lượng TTSP đòi hỏi phải chuẩn bị cho các thành viên  tham gia (sinh viên, GVPT, trường phổ thông và trường sư phạm) những điều kiện cần thiết về cả nhận thức, thái độ và kĩ năng.

3.Ghi nhận về học nghề trong thực tập sư phạm

Nghiên cứu TTSP đợt 2 (thực tập tốt nghiệp) của trường ĐHSP Hà Nội, ĐHSP Hà Nội 2 và ĐHSP- ĐH Huế trong 2 năm học (2008-9, 2009-10) qua các tài liệu và số liệu sơ cấp (phỏng vấn sinh viên, thảo luận nhóm các sinh viên-trưởng đoàn thực tập, thăm lớp, dự giờ và phỏng vấn giáo viên, Ban giám hiệu tại 10 trường thực tập ở Hà Nội, Hưng Yên, Hải Dương, Bắc Giang, Thành phố Huế…) đã có một số ghi nhận sau:

(1) Trạng thái tâm lí căng thẳng của sinh viên trong TTSP

Nhìn chung, SVSP năm cuối đều ý thức được nghề nghiệp tương lai của mình và nhận thức được tầm quan trọng của TTSP. Tuy nhiên, sinh viên đặc biệt xem trọng kết quả đánh giá thực tập. Đến trường thực tập dễ dàng gặp được các em với vẻ mặt căng thẳng. Trao đổi với chúng tôi vào tuần thứ hai, thứ ba của đợt 2 (năm thứ tư) về công việc thực tập ở trường, một số sinh viên được hỏi đều nói với giọng lo lắng và bày tỏ sự hoang mang về kết quả thực tập của mình. Có em nói ‘Em vẫn bị cháy giáo án’ (tiết thực tập thứ 2) (trường Tiểu học Quan Hoa – Hà Nội).

Có giáo viên hướng dẫn (trường PTTH Kinh Môn, Hải Dương) kể cho chúng tôi nghe về trường hợp một sinh viên của chị khi giảng bài sai kiến thức, học sinh nhắc – giáo sinh chữa lại theo chỉ dẫn của học sinh và nói: “nếu các em thấy chỗ nào cô sai thì nhắc để cô chữa!”.

Qua quan sát một tiết luyện tập toán (trường PTTH Gia Lộc, Hải Dương) cho thấy trong hầu hết thời gian tiết học giáo sinh vừa giải bài tập trên bảng vừa nói, thậm chí chỉ đến phút thứ 40 giáo sinh mới nhận ra một nữ sinh ngồi ở bàn thứ ba phía trên gục mặt xuống bàn (thực ra học sinh đã có biểu hiện như thế từ đầu giờ học) và cũng chỉ hỏi ‘vì sao bạn kia lại gục mặt xuống bàn thế?’, sau khi được học sinh ngồi cạnh cho biết ‘bạn ấy bị sốt’, giáo dinh lại giảng bài tiếp mà chẳng có một ý kiến gì đối với học sinh ốm đó nữa.

Trao đổi với nhóm sinh viên trưởng đoàn thực tập (trường ĐHSP Hà Nội 2) chúng tôi được một số em chia sẻ về những bức xúc do ‘lúc nào cũng bị giáo viên hướng dẫn chê…’, ‘không biết xử lý với trẻ thế nào’, ‘không biết cách giữ trật tự trong lớp để giảng bài và chỉ có thể bao quát khoảng 2/3 lớp phía trên’…

Một vài ví dụ trên để thấy trạng thái tinh thần của sinh viên trong các công việc ở trường có ảnh hưởng không thuận lợi cho việc học của họ.

(2) Nhận thức về nhiệm vụ học tập của sinh viên trong TTSP

Kết quả tìm hiểu cho thấy nhiều sinh viên nhận thức về nhiệm vụ thực tập như các bài thực hành cần đủ điểm điều kiện tốt nghiệp và xin việc sau này hơn là việc xem đây là cơ hội để học về nghề dạy học.  Khi hỏi các em về những điều thu hoạch được từ TTSP, hầu hết sinh viên được hỏi không trả lời trực tiếp vào câu hỏi. Thu hoạch chính được nhiều sinh viên kể ra là ‘biết cách soạn giáo án’, ‘biết cách sử dụng bảng’, ‘phân chia thời gian cho các hoạt động trong 1 tiết học’, …  Điều đó cho thấy sinh viên chú ý học thao tác, hành động dạy nhưng chưa chú ý xem xét hành vi học tập của học sinh; chưa chú ý đến tư duy, suy ngẫm và phê phán về hành động. Điều đó cho thấy sinh viên đã đơn giản hoá nhiệm vụ học nghề, chưa định hướng dạy học hướng vào người học.

(3) Kĩ năng quan sát, ghi chép và đánh giá hành vi học tập của học sinh

Tìm hiểu về dự giờ dạy cho thấy vị trí sinh viên ngồi khi quan sát giờ học thường ở những bàn cuối phòng học, trông lên phía bàn giáo viên và bảng của lớp, tức là quan sát từ phía sau lưng học sinh (phòng học chủ yếu sắp xếp bàn ghế theo hàng). Từ vị trí quan sát như vậy giáo sinh mới quan sát được hành vi, thao tác của giáo viên trong quá trình giảng bài và khó có thể thu nhận được hành vi học tập của học sinh, tức là không thu nhận được thông tin về tác động của việc dạy lên học sinh. Với cách quan sát giờ học như vậy sinh viên sẽ khó có thể nhận biết và lí giải cho các cách ứng phó, xử lí tình huống xảy ra trong lớp của giáo viên.

Nhiều sinh viên được hỏi cũng nói rằng họ còn chưa được học về cách quan sát hành vi của học sinh khi lên lớp và chưa biết cách ghi lại những điều quan sát trong khi dự giờ. Nhiều sinh viên nói rằng việc dự giờ các tiết dạy minh hoạ của GVPT, đặc biệt dự các tiết thao giảng của giáo viên là rất bổ ích, học được rất nhiều. Tìm hiểu về ghi chép của sinh viên khi dự giờ được biết các em tập trung ghi thông tin về nội dung bài, hình thức tổ chức, các câu hỏi được sử dụng và phân bố thời gian trong tiến trình. Có GVHD nhận xét “Sinh viên không biết ghi chép khi dự giờ. Các em ghi vào sổ như một học sinh chép bài cô dạy” trường THPT Ngô Sĩ Liên, Bắc Giang).

(4) Kĩ năng phân tích bài học

Qua trao đổi với các đối tượng biết việc trao đổi rút kinh nghiệm sau dự giờ giữa các SVTT và GVHD nhìn chung được duy trì trong suốt đợt TTSP và nhiều sinh viên xác nhận mình đã có điều chỉnh bài dạy của mình sau khi dự giờ của các bạn trong nhóm. Tuy nhiên, thu hoạch của sinh viên từ các buổi trao đổi với GVPT không giống nhau: có sinh viên nói ‘GVPT chỉ ra những cái rất cụ thể khác hẳn với góp ý chung chung của các giáo viên dạy phương pháp bộ môn’; có sinh viên phát biểu ‘giáo viên hướng dẫn chê nhưng em cũng không được bảo sửa thế nào’. Điều đó cũng phản ánh cách nhận xét của GVPT.

Tìm hiểu cho thấy nội dung trao đổi sau dự giờ rất cụ thể vào bài dạy của sinh viên như nội dung nào đã để ít/nhiều thời gian, chỗ nào đáng ra cần nhấn mạnh, … tức là nhằm chính vào thao tác và kĩ thuật dạy của giáo sinh nhưng chưa đưa ra những bằng chứng về việc học của học sinh gắn với việc dạy đó như thế nào.

Một số sinh viên nói họ được dự các tiết dạy thao giảng của giáo viên trong trường và buổi ‘rút kinh nghiệm’ cùng tập thể giáo viên sau các tiết đó. Sinh viên nhận xét “dự giờ thao giảng của các giáo viên và nghe giáo viên nhận xét về bài giảng chúng em học được rất nhiều, nghe ý kiến nhận xét của các cô giáo em mới nhìn ra những sự hợp lí của những hoạt động trên lớp” (Ý kiến của một số trưởng đoàn thực tập ĐHSP Hà Nội và ĐHSP Hà Nội 2). Tuy nhiên, điều tra cho thấy không phải ở trường nào cũng tổ chức thao giảng và rút kinh nghiệm trong thời gian sinh viên TTSP.

Tóm lại, sinh viên chưa được chuẩn bị đầy đủ về tâm thế, phương pháp học nghề trong TTSP như cách quan sát, ghi chép khi dự giờ; cách áp dụng kiến thức kĩ năng học vào tiến hành bài học và thu thông tin phản hồi từ việc phân tích bài học, đánh giá hiệu quả tác động và phương pháp hành động của bản thân. Mặt khác, việc hướng dẫn của GVPT cũng khác nhau và chủ yếu theo kinh nghiệm. GVPT chưa chú ý phân tích bài học theo cách hướng vào người học trong khi hướng dẫn cho sinh viên.

Kết luận

Việc học để phát triển năng lực nghề gắn bó suốt đời với người giáo viên, từ đào tạo ban đầu ở trường sư phạm đến tự bồi dưỡng tại trường làm việc sau này. Kĩ năng học qua quan sát, dự giờ, phân tích trải nghiệm và suy ngẫm bài học của sinh viên là những kĩ năng phát triển năng lực nghề cơ bản cần được hình thành ngay ở trường sư phạm. Vì thế, việc giải quyết những hạn chế trong học nghề của sinh viên trong TTSP sẽ có thể là đóng góp quan trọng của các trường sư phạm vào mắt xích đảm bảo chất lượng cho cả giáo dục phổ thông và đào tạo giáo viên.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Giáo dục & Đào tạo. Trường ĐHSP Hà Nội (2010). Quy chế thực tập sư phạm. Hà Nội.

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo.Trường ĐHSP Hà Nội 2 (2009). Tài liệu thực tập sư phạm. Hà Nội.

3. Đại học Quốc gia Hà Nội. Trường ĐH Ngoại Ngữ (2010). Quy chế tực tập sư phạm.

4. JICA & Bộ Giáo dục và Đào tạo. Sở GD&ĐT Bắc Giang. Dự án hợp tác kĩ thuật nhằm tăng cường bồi dưỡng giáo viên theo cụm và quản lý nhà trường tại Việt Nam (2007). Sách bồi dưỡng giáo viên tiểu học.

5. Christine Ure & Jayne Lysk (2008). Professional Learning in Pre-service Teacher Education: Placement experiences in graduate teacher education programs.