KINH NGHIỆM TỔ CHỨC DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC BẰNG TIẾNG ANH CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN
PGS.TS. Tạ Thị Thảo- Khoa Hóa học
Trường Đại học Khoa học Tự nhiên- Đại học Quốc Gia Hà Nội.
Theo xu hướng toàn cầu hóa, việc sử dụng thành thạo được ngoại ngữ nói chung và tiếng Anh nói riêng là cấp thiết vì nó là một trong những chìa khóa để tiếp cận với các nền công nghiệp tiên tiến. So với các học sinh trung học phổ thông nói chung, các học sinh trung học phổ thông (THPT) chuyên thường có cơ hội rất lớn để nhận các học bổng du học nước ngoài, hoặc theo học các chương trình đào tạo tiên tiến, quốc tế tại các trường Đại học trong nước (mà tiếng Anh là ngôn ngữ chính trong các chương trình này). Vì vậy, việc nâng cao vốn tiếng Anh đặc biệt trong chuyên môn cho học sinh phổ thông, nhằm giúp học sinh có thể tự học tập, nghiên cứu, tận dụng tốt cơ hội này là một yêu cầu cấp thiết của giáo dục nước ta hiện nay. Việc dạy học cho học sinh chuyên các môn bằng tiếng Anh là một trong những nội dung của kế hoạch thực hiện trong “Đề án phát triển hệ thống trường THPT chuyên giai đoạn 2010 – 2020” và cũng đã được bước đầu được triển khai tại Trường THPT chuyên ĐHKHTN- ĐHQGHN.
Trong quá trình tham gia giảng dạy môn Hóa học bằng tiếng Anh cho học sinh THPT chuyên tại trường, chúng tôi đã rút ra một số nhận xét, kinh nghiệm về nội dung chương trình, cách thức tổ chức giảng dạy, đối tượng học như sau:
1.Hiện trạng tiếng Anh của học sinh THPT chuyên
Nhiều năm trở lại đây, học sinh THPT chuyên trước khi đỗ vào trường chuyên đều dành phần lớn thời gian cho việc ôn luyện các môn chuyên nên đa số có trình độ tiếng Anh thấp, dù đã được học nhiều năm ở cấp cơ sở và tiểu học. Chỉ một số rất ít học sinh có thể sử dụng được tiếng Anh trong đọc hiểu, giao tiếp thông thường. Bên cạnh đó, cách học tiếng Anh trong trường phổ thông còn nặng về ngữ pháp, đọc hiểu và dịch sang tiếng Việt mà chưa thật chú trọng khả năng sử dụng. Các kỹ năng nghe, nói, thậm chí cả viết đều rất yếu. Vì vậy, việc tư duy kiến thức chuyên môn bằng tiếng Anh (chứ không phải là đọc tài liệu chuyên môn bằng tiếng Anh rồi dịch) gần như không có. Vì thế, để có một mô hình học được đảm bảo về kiến thức, nâng cao trình độ chuyên môn, học được chuyên môn bằng tiếng Anh và hội nhập tốt với việc học đại học ở nước ngoài hoặc chương trình tiên tiến ở trong nước thì việc dạy các môn tự nhiên bằng tiếng Anh sẽ giúp cho học sinh làm quen với môi trường tiếng Anh, hơn hết là tư duy bằng tiếng Anh trong học tập và chỉ có thể thành công trước hết nhờ vào sự hưởng ứng của học sinh, phụ huynh và nỗ lực của nhà trường theo lộ trình từng bước một.
Vì vậy, chúng tôi nhận thấy, trước mắt ngoài việc theo học môn tiếng Anh chính khoá, cần xúc tiến dạy môn tiếng Anh khoa học cho học sinh. Nếu các em có trình độ ngoại ngữ yếu cần được học thêm ngoại ngữ. Các buổi học chuyên môn bằng tiếng Anh cũng cần được chia thành các lớp khác nhau theo trình độ ngoại ngữ thay vì chia theo khối chuyên thì việc dạy mới có hiệu quả.
2. Thời lượng dạy môn chuyên môn bằng tiếng Anh:
Với tình hình học tập hiện nay, khi học sinh luôn phải đảm bảo việc thi đỗ đại học trong khi cách học cũng như cách thi Đại học còn chưa được cải tiến thì việc thuyết phục tất cả phụ huynh và học sinh cũng như thực hiện dạy-học chuyên môn bằng 100% tiếng Anh là phi thực tế. Với nhiều phụ huynh, nếu con em không đi học nước ngoài hoặc chỉ có nhu cầu vào đại học hoặc cao hơn theo học các chương trình tiên tiến thuộc các trường đại học thuộc khối xã hội, kinh tế thì việc học chuyên môn bằng tiếng Anh là không cần thiết mà thay vào đó là học ngoại ngữ đi đôi với học chuyên môn tốt bằng tiếng Việt, đảm bảo đỗ đại học, tránh quá tải cho con em mình. Mặt khác, chương trình môn Hóa học ở phổ thông còn nặng về tính toán trong khi nhiều kiến thức lý thuyết các quá trình hóa học còn chưa được đề cập đến (như khi so sánh với yêu cầu về trình độ A-level của Singapor) nên việc đảm bảo vừa cập nhất các kiến thức mới so với chương trình của các nước, vừa đáp ứng nhu cầu thi đại học với số đông học sinh là không khả thi. Hơn nữa, với các vấn đề chuyên môn khó thì nếu chỉ sử dụng tiếng Anh để giảng dạy học sinh sẽ không thể hiểu được khi ngoại ngữ vẫn còn là rào cản. Khi đó phải giảng dạy bằng chính tiếng mẹ đẻ mới có hiệu quả.
Về mặt này, song song với việc dạy cho học sinh các kiến thức cơ bản cần thiết đối phó với kỳ thi Đại học trong nước (khi chưa được cải tiến), bản thân giáo viên trường chuyên cũng như các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia cần đi đầu trong việc đổi mới cách thức giảng dạy để hóa học ở bậc học phổ thông, cần chứng tỏ được việc học Hóa là cần thiết cho cuộc sống, không tự làm phức tạp thêm các vấn đề hóa học đơn giản bằng các tính toán khó, biện luận, đánh đố và kinh nghiệm không cần thiết.
Vì vậy, với bộ phận số đông học sinh chuyên, song song với chương trình tiếng Việt để nắm chắc kiến thức thì trước mắt, mỗi môn khoa học tự nhiên, học thêm 2 tiết bằng Tiếng Anh một tuần là phù hợp.
3.Chương trình/nội dung giảng dạy
Hiện tại chúng ta chưa có chương trình giảng dạy môn chuyên môn bằng tiếng Anh thống nhất. Do vậy, người dạy phải tự xây dựng chương trình giảng dạy trên cơ sở tham khảo chương trình của nước ngoài nhằm theo kịp khối lượng kiến thức, vừa đáp ứng được chuẩn kiến thức về dạy học chuyên sâu môn Hóa học cho học sinh THPT chuyên của Bộ giáo dục và Đào tạo, vừa phân bố hợp lý và gắn kết được với chương trình đào tạo bằng tiếng Việt của học sinh để biên soạn và giảng dạy nhằm tránh cho học sinh quá tải về nội dung kiến thức.
Trước mắt, chúng tôi thấy cần dựa trên khung chương trình/nội dung chi tiết mà các kỳ thi Olympic quốc tế qui định cho học sinh khi tham gia phải đạt được, kết hợp với các nội dung câu hỏi và bài tập theo yêu cầu đặt ra của kỳ thi A-level vào các trường Đại học của Singapor để biên soạn bài giảng nhằm lồng ghép có hiệu quả giữa việc dạy được tiếng Anh cho môn Hóa học, vừa ôn luyện, vừa nâng cao kiến thức cho học sinh chuyên. Có như vậy, mới đáp ứng được yêu cầu về chuyên môn Hóa học mà các nước đặt ra cho học sinh trung học phổ thông (theo yêu cầu này lượng kiến thức hóa học cần thêm một số vấn đề nâng cao và giảm tải các nội dung tính toán phức tạp trong Hóa học). Qua thực tế giảng dạy cho các học sinh trong đội tuyển, học sinh đạt giải trong các kỳ thi HSG trong nước và quốc tế và một số học sinh chuyên bình thường khác trước khi tham dự kỳ thi và các trường ĐH của Singapor, chúng tôi nhận thấy tiếp thu lượng kiến thức mới so với sách giáo khoa của Việt Nam (lại bằng tiếng Anh) hoàn toàn không gây áp lực gì với các em cả.
Nhưng cũng cần nhấn mạnh việc giảng dạy kiến thức môn chuyên bằng tiếng Anh không thể thay thế hoàn toàn cho việc học bằng tiếng Việt. Với học sinh phổ thông việc làm chủ kiến thức bằng chính tiếng mẹ đẻ là phương thức tối ưu nhất và là cách tiếp thu nhanh nhất, có hiệu quả nhất. Với kiến thức thu lượm được từ tiếng mẹ đẻ thì học sinh nhanh chóng có gốc rễ để học nâng cao. Chỉ nên sử dụng tiếng Anh như là công cụ thứ hai giúp học sinh bước đầu tư duy có hiệu quả bằng ngoại ngữ, biết cách sử dụng ngoại ngữ cho việc học của mình (tìm kiếm, đọc tài liệu, tự nghiên cứu và trao đổi với các bạn bên ngoài để tự nâng cao kiến thức) và là cơ sở để theo học với kết quả cao ở bậc học đại học cũng như nghiên cứu sau này.
Tuy nhiên, Bộ Giáo dục và Đào tạo khi triển khai mô hình dạy tiếng Anh cho môn chuyên cần qui định chương trình khung và mục tiêu cũng như yêu cầu cần đạt được, trên cơ sở đó giáo viên mới có cách thống nhất về phương pháp và nội dung giảng dạy.
4.Cách tổ chức giảng dạy
Trước thực tế về hạn chế của kiến thức tiếng Anh của học sinh chuyên cũng trình độ giảng dạy tiếng Anh của giáo viên, chúng tôi nhận thấy cần đặt rõ lộ trình thực hiện việc bồi dưỡng giảng dạy cho giáo viên và học sinh chuyên như sau:
- Với giáo viên: với những giáo viên môn chuyên không được đào tạo đại học và cao học ở nước ngoài thì tiếng Anh dù có chứng chỉ nào cũng khó có thể giảng dạy và đứng lớp 100 % bằng tiếng Anh. Do vậy, bộ Giáo dục và đào tạo cần có các khóa đào tạo cụ thể tại nước ngoài về ngoại ngữ (theo đúng yêu cầu là dạy ngoại ngữ cho người dạy học chứ không phải cho người học) và các khóa nghe giảng và học tập nâng cao cùng với sinh viên ở nước ngoài để tăng cường khả năng tư duy bằn tiếng Anh cho giáo viên.
- Với học sinh: song song với việc học tiếng Anh thông thường cần được học tiếng Anh trong chuyên môn để có khả năng sử dụng thành thạo tiếng Anh trong học tập và nhất thiết phải chia lớp theo trình độ tiếng Anh phù hợp thì việc học mới có hiệu quả.
Về lộ trình giảng dạy, cần tiến hành theo từng giai đoạn như sau
Giai đoạn 1: Đây là giai đoạn khó khăn nhất đối với giáo viên (không phải học sinh) dạy trường chuyên. Vì thực tế hiện nay hầu hết các giáo viên chuyên đều có chứng chỉ tiếng Anh nhưng chưa hề giảng dạy bằng tiếng Anh nên bước một cần biên soạn các bài dạy theo các cấp độ sau và sử dụng cả tiếng Việt trợ giúp trong giảng dạy:
– Dạy về từ vựng trong Hóa học: tạo cho học sinh nền tảng về ngôn ngữ hóa học bằng tiếng Anh: cách đọc các tên chất, cách đọc phương trình phản ứng, cách diễn đạt, mô tả các thí nghiệm hóa học và hiện tượng. Mục đích là cho học sinh làm quen với tiếng Anh trong Hóa học
– Rèn luyện cho học sinh khả năng tự tìm kiếm tài liệu liên quan băng tiếng Anh trên internet: Hướng dẫn cho học sinh cách tìm và học tập qua các bài giảng có sẵn trên mạng internet, học sinh có thể đọc/ nghe trực tiếp bài giảng đó sau đó thảo luận. Phần thảo luận có thể dùng tiếng Việt thông qua việc đọc/nghe hiểu và dịch).
– Rèn cho học sinh khả năng tự trình bày một vấn đề hóa học: học sinh có thể thông qua việc tìm tài liệu, tự nghiên cứu và biến thành một vần đề của mình và trình bày bằng tiếng Anh. Đây là kỹ năng cần thiết với tất cả các sinh viên khi học đại học. Bước đầu học sinh có thể thực hiện diễn đạt đơn giản nhất với chủ để dễ sau đó tiếp cận đến các vấn đề mới hơn mà phần sách giáo khoa tiếng Việt chưa đề cập.
Giai đoạn 2: Khi trình độ giáo viên tốt, có thể làm chủ được giờ dạy chuyên môn bằng tiếng Anh cùng với kiến thức tiếng Anh của học sinh đủ để tiếp thu thì chúng tôi cho rằng cần sử dụng 100% tiếng Anh trong giờ học. Khi đó không nên dạy kiến thức theo kiểu đọc và dịch vì việc dùng lẫn lộn 2 ngôn ngữ trong giờ học với người học sẽ ảnh hưởng đến khả năng tư duy, cách phát âm (đặc biệt rất khác nhau giữa tiếng Việt và tiếng Anh về danh từ hóa học). Với những thuật ngữ mới (nếu không phải lần đầu), để nhắc cho học sinh biết thì có thể cung cấp nghĩa tiếng Việt dưới dạng chú thích phía cuối bài hoặc cuối mỗi slide trong khi trình chiếu.
Các bài giảng có thể được kết cấu theo các hướng sau đây:
– Loại 1: Dạy kiến thức bằng tiếng Anh mà phần tiếng Việt học sinh đã được học kỹ (tuy nhiên không yêu cầu các tính toán phức tạp, không cần thiết) theo hình thức ôn tập, tổng kết, khái quát hóa những vấn đề chính sao cho học sinh có được vốn từ, thuật ngữ, cách dùng từ, đặt câu, cách trình bày vấn đề khoa học trong tiếng Anh và quan trọng hơn cả là tập chuyển tư duy từ hình thức đọc hoặc nghe rồi dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại thành cách tư duy bằng tiếng Anh. Những bài giảng loại này còn giúp cho sinh viên có thể vào mạng truy cập nguồn tài liệu phong phú (cả bài viết, bài giảng, sách tham khảo và video bài giảng có sẵn trên mạng). Hình thức này còn có thể yêu cầu học sinh tự soạn các bài trình bày bằng tiếng Anh trên cơ sở thu thập tài liệu và kiến thức (đã hiểu kỹ bằng tiếng Việt) và trình bày trước cả lớp theo hình thức xemina.
– Loại 2: Dạy các bài học nâng cao kiến thức bằng tiếng Anh (mà hiện chương trình giảng dạy bằng tiếng Việt không cung cấp) trên nền tảng những vấn đề mà học sinh đã được học (bằng tiếng Việt) nhằm cập nhật được những kiến thức bậc cao mà các nước đang giảng dạy cho học sinh phổ thông, tiến tới tất cả các học sinh chuyên đều có thể được tiếp cận và giải quyết được các vấn đề mà các kỳ thi Olympic quốc tế đặt ra chứ không chỉ các học sinh trong đội tuyển quốc gia tham dự thi Olympic mới được học.
– Loại 3: Dạy trước các vấn đề mới không quá khó so với chương trình tiếng Việt đang học. Những bài giảng này từng bước sẽ giúp cho học sinh tiếp cận được với cách tiếp thu kiến thức khoa học bằng tiếng Anh, nghe giảng được một vấn đề mới mà mình hoàn toàn chưa biết.
5. Kiểm tra, đánh giá: nên có qui định điểm kiểm tra, đánh giá với các môn học chuyên môn bằng tiếng Anh, song song với chương trình tiếng Việt và cần tổ chức các kỳ thi kiểm tra cuối năm chung cho các học sinh (theo chuẩn khu vực, quốc tế) để đánh giá năng lực tư duy va kiến thức thu nhận được.
6. Cơ sở vật chất cần hỗ trợ: Cần đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất hiện có sao cho tăng cường được phương tiện, trang thiết bị dạy học đồng bộ, hiện đại. Ví dụ, các phòng học cần có máy chiếu, truy cập internet ngay trong quá trình dạy- học, hệ thống loa, thu âm, riêng với môn Hóa học phải có phòng thí nghiệm …thì việc dạy và học mới có hiệu quả và có thể từng bước tiến tới nâng cao chất lượng giáo dục ngang tầm các trường trung học tiên tiến trong khu vực và quốc tế.
Cuối cùng chúng tôi cho rằng cần khẳng định tính cấp thiết về dạy tiếng Anh môn chuyên cho học sinh trung học phổ thông chuyên, coi đây là tiếp cận ban đầu theo hướng hội nhập hóa và là nền tảng để học sinh có thể đạt được kiến thức, quan trọng hơn là phương thức tư duy bằng tiếng Anh cho sinh viên dễ dàng hơn trong việc học đại học ở nước ngoài hoặc theo học các chương tình tiến tiến và quốc tế ở trong nước, giúp cho học sinh có cơ hội đẩy nhanh việc tiếp thu kiến thức ở trình độ cao. Muốn vậy thì để việc dạy và học có hiệu quả cần tiến hành đồng bộ nhiều giải pháp cả với giáo viên, học sinh, cơ sở vật chất, chương trình giảng dạy và cách thức tiến hành từng bước một, của phụ huynh học sinh, cần sớm thay đổi cả về chương trình sách giáo khoa, cách thức học và thi cử ở bậc trung học phổ thông nhưng cần nhất vẫn là quyết tâm của chính các trường thì mới có thể đưa việc học học tiếng Anh môn chuyên môn thành hiện thực và có hiệu quả cao.
Leave a Reply