Minamata: Thuỷ ngân ‘sát thủ’, ám ảnh khôn nguôi

Sau hơn nửa thế kỷ, vẫn không thể nào quên thảm hoạ môi trường Minamata, nhất là vì căn bệnh Minamata do nhiễm độc thuỷ ngân vẫn xảy ra trên khắp hành tinh.Nhân Ngày Môi trường Thế giới 5/6, cùng nhớ lại bi kịch Minamata qua phóng sự ảnh nổi tiếng của William Eugene Smith.

43 người Nhật đã chết, và 69 người bị tàn tật do nhiễm độc thuỷ ngân trong khoảng tám năm, kể từ năm 1953. Tới năm 1956, lần đầu tiên căn bệnh Minamata được nhắc tới, do phát hiện xảy ra tập trung tại Minamata,tỉnh Kumamoto (Nhật Bản). Đó không phải là căn bệnh lây nhiễm, hoặc bị di truyền, mà phát sinh do ăn một lượng lớn cá và sò bị nhiễm độc methyl thủy ngân. Tính tới ngày 30/4/1997, có tới 17.000 người ở hai tỉnh Kumamoto và Kagoshima được xác nhận đã mắc bệnh Minamata.

Trong một thời gian rất dài (1932-1968), nhà máy hoá chất Chisso (Chisso Factory) xả thằng chất thải công nghiệp có chứa thuỷ ngân, chẳng qua khâu xử lý nào, ra vịnh Minamata (Minamata Bay) qua cảng Hyakken (Hyakken Harbour).

Từ đầu thập niên 1970 ở thế kỳ trước, nhà báo ảnh nổi tiếng William Eugene Smith đã sống cùng vợ ông – bà Aileen Mioko Sprauge Smith – ở Minamata, Nhật Bản. Ông đã chụp hàng loạt ảnh về căn bệnh Minamata giữa lúc cuộc chiến pháp lý quanh việc bồi thường cho các nạn nhân vẫn diễn ra ở các cấp toà án tại Nhật. Nhiều ảnh của ông từ đó đã luôn được dùng khi đề cập đến tác hại lâu dài của việc nhiễm độc thuỷ ngân đối với môi trường và sức khoẻ con người. Trong ảnh: Chân dung W. Eugene Smith.

Bức ảnh gây xúc động sâu xa khi đặc tả ánh mắt của người mẹ lúc đang tắm cho cô con gái Tomoko Uemura, 16 tuổi, bị nhiễm độc thuỷ ngân ở Minamata từ lúc còn là bào thai trong bụng mẹ. Tác phẩm này được xem như ảnh báo chí đầu tiên về nạn ô nhiễm môi trường. (Ảnh: W. Eugene Smith)

Cảnh đánh bắt cá ở vịnh Minamata. Nạn ô nhiễm thuỷ ngân đã làm thay đổi sâu xa mối quan hệ giữa ngư dân với biển và nguồn cá trong khu vực.(Ảnh: W. Eugene Smith) Ghi thêm: Ô nhiễm thủy ngân trong vịnh Minamata vượt quá nồng độ 525ppm (so với tiêu chuẩn quốc gia giới hạn chỉ ở mức 0,4ppm). Vì vậy, người ta đã phải nạo vét lòng vịnh suốt 14 năm liền, tốn kém tới 48,5 tỷ yên từ chi phí của… chính quyền tỉnh Kumamoto (chứ không phải từ bồi thường của Tập đoàn Chisso).

Bà Yae Sato, què quặt vì căn bệnh Minamata, mang mớ cá tươi ít ỏi về làm thức ăn sáng cho cả nhà. (Ảnh: W. Eugene Smith)

Trút cả khí thải vào không khí và nước thải công nghiệp ra biển, nhà máy hoá chất Chisso vẫn “thống trị” thành phố Minamata, thậm chí một lãnh đạo của Chisso từng là thị trưởng của Minamata. (Ảnh: W. Eugene Smith)

Nước thải công nghiệp từ Chisso được xả thẳng ra vịnh Minamata, làm ô nhiễm cả dây chuyền thức ăn trong hệ sinh thái, tạo ra bệnh Minamata trong cộng đồng dân cư địa phương. (Ảnh: W. Eugene Smith)

Biểu tình vào những ngày cuối của một phiên toà xử vụ đầu độc môi trường Minamata, tháng 10/1972. Trong ảnh: Người biểu tình mang theo ảnh những người thân của họ đã chết vì bệnh Minamata. (Ảnh: W. Eugene Smith) Ghi thêm: Mãi tới năm 1968, chính phủ Nhật Bản mới chính thức thừa nhận bệnh Minamata do công ty Chisso gây ra do đã làm ô nhiễm nặng nề môi trường biển ở vịnh Minamata. Tới tháng 6/1973, dựa trên quyết định của tòa án, những người được xác nhận nhiễm bệnh Minamata nhận khoản tiền bồi thường 16-18 triệu yên, chưa kể Chisso phải trả thêm tiền trợ cấp hàng năm, chi phí thuốc men, tiền chăm sóc, tiền mai táng, tiền trị liệu ở suối nước nóng, châm cứu,… cùng tiền hỗ trợ, quà tặng an ủi, trị liệu massage, chi phí đi và về của bệnh nhân tới bệnh viện,…

Chisso là một trong các công ty hóa chất hàng đầu của Nhật Bản. Thậm chí sau khi bị buộc tội đầu độc môi trường và gây ra bệnh Minamata, Chisso vẫn không ngừng quy trình sản xuất ấy, và càng bị chỉ trích kịch liệt về thái độ thờ ơ, vô trách nhiệm của họ. Cuối cùng, Chisso vẫn phải bồi thường 260 tỷ yên cho các nạn nhân. Chính phủ Nhật Bản đã phải giúp Chisso trả dần số tiền trên từ tháng 2/2002 cho đến khi tự Chisso có thể trả được số tiền nợ ấy. Trong ảnh: Một nhân viên trợ lý lau trán chủ tịch Shimada của Chisso, sau khi ông này vừa thực hiện nghi thức chạm đầu xuống đất để xin lỗi theo kiểu người Nhật, ngay trong một phiên toà xử vụ bồi thường cho Minamata. (Ảnh: W. Eugene Smith)

Methyl thủy ngân gây ra bệnh Minamata là một loại thủy ngân hữu cơ,dễ dàng được dạ dày và ruột hấp thụ và chuyển theo đường máu tới não, gan,thận, thậm chí tới nhau thai. Methyl thủy ngân xâm nhâp vào cơ thể động vật sẽ tấn công cơ quan thần kinh trung ương. Thoạt đầu, các nạn nhân mất đi sự phối hợp giữa các cơ bắp, nói lắp bắp, chân tay bị liệt hoặc run rẩy, suy thoái vị giác và khứu giác, tai ù hoặc điếc, mắt mờ,hay quên, cơ thể yếu ớt, mệt mỏi. Nhiều bệnh nhân đầu tiên ở Minamata đã bị điên, bất tỉnh và chết một tháng sau khi bị mắc bệnh. Khám nghiệm tử thi cho thấy: ở một số trường hợp, tiểu não bị phá huỷ gần như hoàn toàn. (Ảnh tư liệu)

Loài người đã có một lịch sử lâu dài “chung sống” với thủy ngân, chẳng hạn nhiều thợ làm nón ở châu Âu nhiều thế kỷ trước vẫn dần dần vướng căn bệnh Minamata mà không hay biết, do sử dụng thuỷ ngân lúc thuộc da động vật. Nhân vật “Mad Hatter” (anh thợ mũ điên, ỏ bìa phải, tranh trên) trong truyện Alice lạc xứ thần tiên của tác giả Lewis Carroll chắc chắn là một người mắc bênh Minamata.

Hiện chưa có giải pháp hiệu quả để chữa bệnh Minamata, trong khi người bệnh còn chịu cả những tổn hại về mặt xã hội do mất khả năng lao động, và bị phân biệt đối xử. Bệnh Minamata,và những bệnh tương tự do bị nhiễm độc thủy ngân, cũng xảy ra ở Trung Quốc, Canada, hay ở sông, hồ vùng Amazon, ở Tanzania,… Dù là một trong những kim loại độc (gọi là “kim loại nặng”) song thuỷ ngân hiện vẫn được sử dụng bừa bãi và lãng phí trong ngành công nghiệp giấy, hay sản xuất sút, các loại chất tẩy, hay làm chất xúc tác trong công nghệ chế biến nhựa PVC,…Các “kim loại nặng” như thuỷ ngân tồn tại rất lâu, nên nồng độ của chúng trong chuỗi thức ăn lại càng cao, càng trở nên nguy hiểm đối với những “điểm nút cuối của chuỗi thức ăn” như chim, mèo và con người. Trong ảnh: Đài tưởng niệm ở Bảo tàng Bệnh Minamata. (Ảnh tư liệu)