Nghệ thuật tạo nên từ Sắt

Ngày nay nghệ thuật điêu khắc với chất liệu sắt đã phát triển mạnh mẽ ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới, với sự phát triển đa dạng, phong phú về ngôn ngữ và hình thức biểu hiện. Điêu khắc với chất liệu sắt đã đóng góp một phần không nhỏ trong việc làm đẹp môi trường đô thị hiện đại, nội thất các công trình kiến trúc và cho sự phát triển chung của điêu khắc hiện đại thế giới. Trong bài viết này tôi xin trình bày về nghệ thuật điêu khắc được sáng tác bằng chất liệu sắt hoặc chất liệu sắt kết hợp với những chất liệu khác để sáng tạo tác phẩm.

Từ lâu, các nhà khảo cổ học đã khai quật được ở Marốc một phiến đá nhỏ hình người. Sau khi nghiên cứu, các chuyên gia cho rằng đó là tác phẩm điêu khắc tượng người cách đây từ nhiều nghìn năm với chất liệu có chứa sắt và mangan. Như vậy là từ xa xưa, con người đã biết sử dụng chất liệu sắt để tạc tượng. Thế kỷ 20, điêu khắc với chất liệu sắt phát triển mạnh mẽ. Nhiều nghệ sỹ đã táo bạo thực hiện những thể nghiệm về chất liệu và hình thức mới. Đối với một số nhà điêu khắc, sắt là chất liệu dùng để phá vỡ sự lệ thuộc vào khối lượng, thể tích và độ đặc để tạo nên một không gian mỹ cảm, độc đáo. Có thể coi điêu khắc với chất liệu sắt đã góp phần đem lại yếu tố mới cho nghệ thuật điêu khắc. 
Khoảng những năm 1930, sắt và thép xuất hiện như những chất liệu mới mẻ trong nghệ thuật điêu khắc, mặc dầu tượng đúc và đồ thờ tự làm từ sắt đã có mặt từ thời Cổ đại và Trung cổ, tuy nhiên phải tới tận thời kỳ Công nghiệp thế kỷ 19 sắt mới được ứng dụng rộng rãi như một nguyên liệu thay thế giá rẻ cho kim loại đồng vẫn được dùng cho các sản phẩm tượng đúc mỹ nghệ[1]. Thế kỷ 20, điêu khắc phát triển với nhiều xu hướng nghệ thuật như Lập thể, Trừu tượng, Siêu thực, Vị lai, Biểu hiện Trừu tượng… Thậm chí, có những nghệ sỹ còn thay đổi hẳn khái niệm “tượng” bằng khái niệm “cấu trúc không gian”, chẳng hạn tác phẩm không mô tả một đối tượng có thật nào mà từ những vật liệu hiện đại như sợi nylon, kính, nhựa, chất dẻo, dây thép, kim loại lá… kết thành những bố cục tự do trong không gian. Theo Judith Colin trong cuốn Sculpture Today [2], có lẽ trong gần nửa thế kỷ vừa qua, nghệ thuật điêu khắc trên toàn thế giới đã thay đổi nhiều hơn so với bất kỳ thời gian nào khác trong 30.000 năm lịch sử của nó. Trong những ngày đầu của thế kỷ 20, một số nghệ sỹ đã kết hợp các vật liệu khác nhau trong quá trình thể hiện tác phẩm điêu khắc. Từ đó đến nay, điêu khắc càng phát triển đa dạng với rất nhiều chất liệu, hình thức, kỹ thuật. Ngày càng xuất hiện nhiều hình thức mới như tác phẩm điêu khắc động, điêu khắc kết hợp với máy chiếu hình, các nghệ thuật sắp đặt, nghệ thuật môi trường cũng đã trở thành một bộ phận mở rộng của điêu khắc. Vào giai đoạn 1960 – 1970, xu hướng nghệ thuật sắp đặt (installation) bắt đầu nở rộ trong điêu khắc công cộng.

Tiêu biểu về sáng tác điêu khắc với chất liệu sắt đầu thế kỷ 20 là nghệ sỹ người Tây Ban Nha Julio Gonzalez (1876 – 1942). Ông sáng tác cả hội họa và điêu khắc. Năm 1910, tác phẩm điêu khắc với chất liệu sắt đầu tiên – Chiếc mặt nạ mang nét lập thể ra đời. Tác phẩm được sáng tạo bởi sự phối hợp giữa khối đóng và khối mở, tạo cho hình tượng nhân vật vẻ đẹp khỏe khoắn, khoáng đạt. Sau đó nghệ sỹ đã tiếp tục nghiên cứu và học kỹ lưỡng công nghệ rèn cắt. Tới năm 1918, ông thôi sáng tác hội họa và chuyên làm điêu khắc với chất liệu mới này. Một số tác phẩm nổi tiếng của Julio Gonzalez ra đời như Mặt nạ ánh sáng và bóng tối, Mặt nạ thép, Bóng khỏa thân, Gương mặt thanh xuân, Người phụ nữ đọc sách v.v… Ông đã trở thành người khai mở và đi tiên phong trong việc sử dụng chất liệu sắt dạng mảnh, sợi, ống với kỹ thuật dập, cắt, nung chảy… đã tạo ra một nền mỹ học cách tân với những hình khối ấn tượng, giàu cảm xúc và óc sáng tạo. Các tác phẩm của ông luôn là sự gắn kết chủ đề với điêu khắc truyền thống và mang dấu ấn xã hội sâu sắc.
Cùng thời với Julio Gonzalez, có một số nhà điêu khắc của một vài quốc gia khác cũng hết mình với sáng tạo chất liệu này, nhưng họ lại không đi hết con đường chênh vênh, kỳ ảo của sắt. Một trong số đó là nhà điêu khắc người Mỹ Simon Rodia (1875 – 1965). Ông là cha đẻ của công trình điêu khắc với chất liệu sắt Watts Towers ở Los Angeles, bang California, Hoa Kỳ. Công trình được xây dựng từ năm 1921 đến năm 1954 (33 năm). Trong suốt 33 năm trời ấy, ông đã đi thu nhặt dây thép, gạch vụn và xi măng để tạo nên công trình. Tác giả đã sử dụng các vòng dây thép cũ, buộc những cột sắt với nhau, không hàn một mối nào, không sử dụng một dụng cụ nào khác ngoài kìm, búa. Đây là một tổng thể gồm 17 tháp nhọn với hình thù và độ cao khác nhau, trong đó có 2 tháp cao tới 30 mét. Năm 1985, khu vực tháp Watts Towers được nhà nước Hoa Kỳ công nhận là Di tích Văn hóa Quốc gia và giao cho Bảo tàng Mỹ thuật Los Angeles chăm sóc. Đến nay 2 ngọn tháp chính vẫn giữ kỷ lục là cột bê tông với chất liệu sắt một khối cao nhất. Công trình kiến trúc, điêu khắc nổi tiếng trên đã trở thành biểu tượng của thành phố danh tiếng bậc nhất bang California và được coi là một trong 7 “biểu tượng văn hóa” đẹp nhất nước Mỹ, là minh chứng cho sự sáng tạo không bị giới hạn cả về không gian và thời gian. Sự sáng tạo kiên trì của người nghệ sỹ đã chứng minh cho sự phát triển liên tục của điêu khắc với chất liệu sắt của thế giới.

Nhà điêu khắc nổi tiếng Alexader Calder (1898-1976) đã phát triển nghệ thuật điêu khắc với chất liệu sắt một cách mạnh mẽ. Các tác phẩm của ông không bị giới hạn bởi hình dáng, không gian và nghệ thuật. Có tác phẩm được sáng tạo bằng sự kết hợp những mảnh, miếng sắt nhỏ, tạo nên những tác phẩm có kích thước nhỏ bé, thích hợp trưng bày ở những không gian hẹp như tác phẩm Điện thoại di động đỏ – 1956, trưng bày ở Bảo tàng mỹ thuật Montreal. Tác phẩm là sự kết hợp một cách thống nhất các mảng và thanh sắt với nhau, đồng thời sử dụng sắc đỏ mạnh. Ông đã thể hiện được sự liên kết mềm mại tương đồng với sự liên kết con người với con người qua các phương tiện thông tin hiện đại. Không dừng ở những tác phẩm có kích thước nhỏ bé, Alexader Calder còn sáng tác một số tác phẩm cỡ lớn trưng bày ở nhiều bảo tàng và nơi công cộng trên thế giới. Các tác phẩm ấy được xây dựng bởi các mảng, khối tạo nên tổng thể to lớn, không bị giới hạn bởi không gian. Về loại này, có thể kể đến tác phẩm điêu khắc ngoài trời Hồng Hạc – năm 1974 ở Chicago, bang Illinois. Tác phẩm không bị lệ thuộc về mặt không gian, đường nét, hình khối, kết hợp với gam màu nóng. Đem tới cho công chúng những cảm xúc về sự trẻ trung, mới mẻ, vững vàng, mạnh mẽ và khát vọng vươn lên. Tác phẩm Người đàn ông (The man), ở Montereal được xây dựng bởi kết cấu sắt chắc khỏe, cấu trúc vững vàng kết hợp với không gian mở. Tác giả đã đem đến cho người xem hình tượng người đàn ông mạnh mẽ, tự tin, phóng khoáng, tự do như một chỗ dựa vững chắc.

Martin Chirino (sinh năm 1925) người Tây Ban Nha cũng là một điêu khắc gia nổi tiếng với chất liệu sắt. Các tác phẩm nổi tiếng của ông là Địa Trung Hải – 1973, Alfaguara – 1997, đặc biệt là tác phẩm Wind (Gió) – 1997. Tác phẩm này được cấu trúc bởi một khối thép vặn xoắn, bay lượn trong không gian, thể hiện rõ ý tưởng: gió – mềm mại, uốn lượn, dịu dàng. Tác giả đã thành công trong việc dùng chất liệu thô cứng để biểu hiện sự mềm mại, huyền ảo của thiên nhiên, đã tạo nên một tác phẩm hoàn mỹ với tính biểu trưng cao, đem lại hiệu ứng liên tưởng dễ dàng và hứng thú cho người thưởng thức. 
Như vậy, Julio Gonzalez là người đặt nền móng, Alexander Calder và Martin Chirino… là những người đã phát triển điêu khắc với chất liệu sắt, đã góp phần to lớn vào lịch sử phát triển điêu khắc thế giới và tạo ra xu hướng mới cho sáng tác. Các khái niệm thẩm mỹ của sự thay đổi kể từ thế kỷ 20, khái niệm tác phẩm điêu khắc hiện đại được mở rộng, dẫn đến khả năng vô hạn trong việc sử dụng vật liệu tác phẩm điêu khắc, trong đó có chất liệu sắt.

Nghệ thuật tạo nên từ Sắt – Interactive Ferrofluid Sculpture