Thế nào là phương pháp giảng dạy tích cực?

Như chúng ta đã biết, mỗi một phương pháp giảng dạy dù cổ điển hay hiện đại đều nhấn mạnh lên một khía cạnh nào đó của cơ chế dạy-học hoặc nhấn mạnh lên mặt nào đó thuộc về vai trò của người thầy.

Chúng tôi cho rằng, cho dù các phương pháp thể hiện hiệu quả như thế nào thì nó vẫn tồn tại một vài khía cạnh mà người học và người dạy chưa khai thác hết. Chính vì thế mà không có một phương pháp giảng dạy nào được cho là lý tưởng. Mỗi một phương pháp đều có ưu điểm của nó do vậy người thầy nên xây dựng cho mình một phương pháp riêng phù hợp với mục tiêu, bản chất của vấn đề cần trao đổi, phù hợp với thành phần nhóm lớp học, các nguồn lực, công cụ dạy-học sẵn có và cuối cùng là phù hợp với sở thích của mình.

Theo chúng tôi, phương pháp giảng dạy được gọi là tích cực nếu hội tụ được các yếu tố sau:

Thể hiện rõ vai trò của nguồn thông tin và các nguồn lực sẵn có. Có nghĩa là nếu như chúng ta muốn xây dựng một công trình chúng ta phải lượng xem những gì chúng ta đã có. Không thể xây một tòa tháp nếu ta chỉ đủ xây một ngôi nhà nhỏ. Mục tiêu của giáo dục phải được thể hiện rõ ràng trong phương pháp giảng dạy: dạy cho đối tượng nào? Sau khi học tập thì người học được gì?  Mục tiêu cần đạt được đang bắt đầu từ đâu? Tại sao phải đạt các mục tiêu đó?… Như vậy, có thể một phương pháp là tích cực đối với đối tượng người học này, nhưng chức chắc đã phù hợp và tích cực với đối tượng khác. Vì vậy nắm được nguồn thông tin và nguồn lực sẵn có là một tiêu chuẩn để xác định phương pháp dạy học áp dụng đúng đối tượng, phù hợp với mục tiêu dạy học.

Thể hiện rõ được động cơ học tập của người học khi bắt đầu môn học. Việc thể hiện được động cơ học tập trong phương pháp dạy học đồng nghĩa với việc kích thích được nhu cầu học tập của người học. Khi học tập có nhu cầu thì sẽ áp dụng tốt phương pháp học tích cực với người học, kết hợp phương pháp dạy tích cực của người hướng dẫn sẽ tạo thành tổ hợp phương pháp dạy học tích cực. Việc xác định rõ động cơ trong học tập để quá trình dạy học không xa rời người học mà trở thành định hướng cho quá trình học đi đúng với mục tiêu học tập.
–    Thể hiện rõ được bản chất và mức độ kiến thức cần huy động sẽ giúp việc học không quá sức với người học. Nếu việc học vượt quá mức tiếp thu của người học sẽ dễ gây tâm lý chán nản, ngược lại, việc học dễ sẽ dẫn tới tâm lý chủ quan, không kích thích sự cố gắng của người học. Vì vậy, nếu xác định được bản chất và mức độ kiến thức cần huy động, phương pháp áp dụng sẽ phù hợp với người học.
–    Thể hiện rõ được vai trò của người học, người dạy, vai trò của các mối tương tác trong quá trình học. Trong phương pháp dạy học tích cực, người thầy đóng vai trò hướng dẫn, người đặt ra các tình huống, đưa ra các gợi ý,… người học chủ động sử dụng các kiến thức sẵn có để mở rộng ra kiên thức mới, giải quyết các tình huống đặt ra trong quá trình tìm tòi, suy luận, tìm ra các giải pháp để đạt được mục tiêu mà bài học hướng tới.
–    Thể hiện được kết quả mong đợi của người học. Tất cả các hoạt động, sự tương tác giữa người dạy với người học, giữa người học với nội dung kiến thức cuối cùng đều phải hướng tới kết quả mong đợi của người học hay mục tiêu chính yếu của phần kiến thức đang cần đạt được.